Licht
Licht meten: radiometrie en fotometrie
Hoe ‘sterk’ is licht? Daar bestaan twee antwoorden op: een natuurkundig antwoord in energie, en een antwoord dat rekening houdt met het menselijk oog. Voor schermen telt dat tweede. Dit artikel legt het verschil uit, met lumen, candela, lux en nit.
Je kunt licht op twee manieren ‘meten’. De eerste manier telt gewoon hoeveel energie er in het licht zit, zoals een toestel dat zou doen. De tweede manier kijkt hoe fel het licht lijkt voor onze ogen.
Die twee zijn niet hetzelfde! Ons oog ziet sommige kleuren veel beter dan andere. Daarom gebruiken we voor schermen altijd de tweede manier: meten zoals een mens het ziet.
Er bestaan twee meetsystemen voor de intensiteit van licht. Radiometrie meet de zuivere stralingsenergie, uitgedrukt in watt of joule, los van het oog. Fotometrie meet dezelfde energie, maar gewogen volgens hoe het menselijk oog erop reageert. Voor displays is fotometrie de juiste methode.
Vier fotometrische grootheden
| Grootheid | Eenheid | Wat het zegt |
|---|---|---|
| Lichtstroom | lumen (lm) | Totale hoeveelheid licht die een bron in alle richtingen uitstraalt. |
| Lichtsterkte | candela (cd) | Hoeveel licht er in één bepaalde richting gaat. |
| Verlichtingssterkte | lux (lx) | Hoeveel licht er op een oppervlak aankomt. |
| Luminantie | cd/m² (nit) | Hoe fel een oppervlak lijkt: het dichtst bij ‘helderheid’. |
Waarom fotometrie voor schermen
Een scherm wordt gemaakt om door mensen bekeken te worden. Daarom drukken we de helderheid uit in nits (cd/m²), een fotometrische grootheid. Zo vergelijk je schermen op een manier die overeenkomt met wat een waarnemer echt ziet, in plaats van met onzichtbare energie.
Radiometrie kwantificeert stralingsenergie in absolute fysische eenheden (radiant flux in watt, radiant intensity in W/sr, irradiance in W/m², radiance in W/sr/m²). Fotometrie weegt elke radiometrische grootheid met de photopische luminositeitsfunctie V(λ), die piekt op 555 nm. Daardoor krijgt elke radiometrische grootheid een fotometrische tegenhanger.
De vier fotometrische SI-grootheden
| Grootheid | Symbool | SI-eenheid | Radiometrische tegenhanger |
|---|---|---|---|
| Lichtstroom | Φv | lumen (lm) | Radiant flux (W) |
| Lichtsterkte | Iv | candela (cd = lm/sr) | Radiant intensity (W/sr) |
| Verlichtingssterkte | Ev | lux (lx = lm/m²) | Irradiance (W/m²) |
| Luminantie | Lv | cd/m² (nit) | Radiance (W/sr/m²) |
De candela is een SI-basiseenheid. Verlichtingssterkte volgt de omgekeerde-kwadraatwet: E = I / d². Een puntbron van 36 cd geeft op 3 m een verlichtingssterkte van 36/3² = 4 lux.
Reflectie sluit de keten
Op een oppervlak verbindt de reflectie de invallende verlichtingssterkte (lux) met de teruggekaatste luminantie (cd/m²): de reflectiecoëfficiënt is de verhouding van luminantie tot verlichtingssterkte. Bij outdoor-schermen is dat cruciaal: invallend zonlicht (tienduizenden lux) wordt deels gereflecteerd en verlaagt het effectieve contrast. Vandaar de combinatie van hoge eigen luminantie met laag-reflecterende, zwarte schermoppervlakken.